İşçilik Alacaklarında Arabuluculuk: Kıdem, İhbar, Fazla Mesai ve Anlaşmanın Vergi-SGK Boyutu

Dava şartı arabuluculuğu adliyelerdeki arabuluculuk büroları yürütür; süreç 7036 sayılı Kanun m. 3 ve 6325 sayılı HUAK m. 18/A ile belirlenmiş sabit bir takvime bağlıdır.

1. 1

   Yetkili büroya başvuru

   Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki büroya yapılır (7036 sayılı Kanun m. 3/5); başvuran kendi ve elindeyse karşı tarafın iletişim bilgilerini verir. Karşı taraf en geç ilk toplantıda yetki itirazı ederse yetkili büroyu sulh hukuk mahkemesi kesin belirler; başvuru tarihi korunur.

2. 2

   Arabulucunun görevlendirilmesi

   Arabulucu, komisyona bildirilen listeden büro tarafından belirlenir; taraflar listedeki bir arabulucuda anlaşmışsa o görevlendirilir (m. 3/6). Görevlendirme tarihi üç haftalık sürenin başlangıcıdır.

3. 3

   Bilgilendirme ve ilk toplantıya davet

   Arabulucu, büronun verdiği bilgilerle tarafları görevlendirmeden haberdar eder ve ilk toplantıya davet eder; avukatı olsa bile asıl taraf da bilgilendirilir (HUAK m. 18/A-7); davet belgeye bağlanır.

4. 4

   Üç hafta artı bir hafta

   Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde süreci sonuçlandırır; süre zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir (HUAK m. 18/A-9). Toplantılar tercihe göre çevrimiçi de yapılabilir.

5. 5

   Toplantı: katılım, temsil ve gizlilik

   Taraflar bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılır; işverenin yazıyla yetkilendirdiği çalışanı da işvereni temsilen son tutanağı imzalayabilir (7036 sayılı Kanun m. 3/18). Öneriler ve kabuller gizlidir; sonraki davada delil olamaz (HUAK m. 4-5).

6. 6

   Katılmamanın yaptırımı

   Mazeretsiz ilk toplantıya katılmayan taraf tutanakta belirtilir; davada haklı çıksa bile karşı tarafın yargılama giderinin yarısından sorumlu tutulur ve lehine vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir (HUAK m. 18/A-11, 7531 sayılı Kanun). Ayrıntı: katılmamanın sonuçları.

7. 7

   Son tutanak

   Süreç anlaşma, anlaşamama, ulaşılamama veya görüşme yapılamaması sonuçlarından biriyle biter; arabulucu son tutanağı düzenleyip durumu derhâl büroya bildirir (HUAK m. 18/A-10); anlaşmada ayrıca anlaşma belgesi düzenlenir.

Süreç boyunca zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez; koruma, başvurudan son tutanağa kadar sürer (HUAK m. 18/A-15). Talep listesi ve belge düzeni için hazırlık rehberi ayrıca ele alınmıştır.

Müzakere masasında talep, tek bir toplam rakam değil kalem kalem bir listedir. Her kalemin kendi koşulu, hesap esası ve ispat düzeni vardır; bunları ayırmadan yapılan görüşme çoğu zaman sonuçsuz kalır. Aşağıdaki tablo altı temel kalemi özetler.

Kıdem tazminatı

Kıdem tazminatı, 4857 sayılı İş Kanunu geçici m. 6 uyarınca yürürlükte tutulan 1475 sayılı Kanun m. 14'e tabidir. Hak kazanma koşulu ikilidir: en az bir yıllık kıdem ve sözleşmenin kanunda sayılan hâllerden biriyle sona ermesi. İşverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık (m. 25/II) dışındaki her feshi, işçinin m. 24 uyarınca haklı feshi, yaşlılık aylığı, on beş yıl ve 3.600 gün koşuluyla ayrılma, muvazzaf askerlik ve kadının evlilik tarihinden bir yıl içinde ayrılması tazminata hak kazandırır. Hesap, her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş brüt ücret üzerinden yapılır; yemek, yol, düzenli prim ve ikramiye gibi süreklilik taşıyan ödemeler eklenir, fazla çalışma ve tatil ücretleri gibi arızi ödemeler eklenmez.

Kıdem tazminatının yıllık tutarı, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenen azami emeklilik ikramiyesini aşamaz; Yargıtay bu tavanı mutlak emredici sayar. Uzmanlık eğitimi kitabına göre arabuluculuk bir yargılama olmadığından anlaşma belgesinde taban-tavan değerlendirmesi zorunlu değildir; taraflar tavanın üstünde de anlaşabilir, ancak aşan kısmın vergi durumu için mali müşavir görüşü alınmalıdır.

İhbar tazminatı ve kötüniyet tazminatı

Belirsiz süreli iş sözleşmesini bildirim süresine uymadan fesheden taraf, bu süreye ait ücret tutarında ihbar tazminatı öder (4857 sayılı İş Kanunu m. 17). Süreler kıdeme göre altı aya kadar iki hafta, on sekiz aya kadar dört hafta, üç yıla kadar altı hafta, üç yıldan fazla kıdemde sekiz haftadır; sözleşmeyle artırılabilir. Tazminat giydirilmiş brüt ücretten hesaplanır; işveren bu ücreti peşin ödeyerek sözleşmeyi derhâl de feshedebilir. Haklı nedenle derhâl fesheden veya emeklilikle ayrılan işçi kural olarak ihbar tazminatı isteyemez. Fesih hakkının kötüye kullanılması hâlinde ödenen kötüniyet tazminatı bildirim süresinin üç katıdır; ispatı işçiye aittir.

Fazla çalışma ücreti

Fazla çalışma haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır; her saat için normal saat ücretinin yüzde elli zamlısı ödenir (m. 41). Haftalık sürenin sözleşmeyle kırk beş saatin altında belirlendiği işyerlerinde kırk beş saate kadar yapılan çalışma fazla sürelerle çalışmadır ve yüzde yirmi beş zamlıdır. Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir ve toplamı yılda 270 saati aşamaz; Yargıtay sınırı aşan saatlerin ücretine de hükmeder. İşçi isterse zamlı ücret yerine her saat için bir saat otuz dakika serbest zaman kullanabilir.

Müzakerede belirleyici olan ispattır. Fazla çalışmayı işçi ispatlar; işyeri giriş-çıkış kayıtları, bordrolar, iç yazışmalar ve tanık beyanı delil sayılır. Bordroda fazla çalışma sütununun boş olması, fazla çalışma yapılmadığının kanıtı değildir (Yarg. 9. HD., 20.6.2006, E. 2006/38666 K. 2006/18231). Tanık beyanına dayanan hesapta hastalık, izin ve mazeret günleri gözetilerek hakkaniyet indirimi yapılır (Yarg. 9. HD., 25.3.2004, E. 2003/16762 K. 2004/6039); yazılı belge ve işveren kayıtlarına dayanan hesapta indirime gidilmez (Yarg. 9. HD., 17.03.2015, E. 2013/14179 K. 2015/10791). Fazla çalışmanın aylık ücrete dahil olduğu yönündeki sözleşme hükmü yalnız yasal sınır içinde geçerlidir; Yargıtay ayda 22,5 saati aşan kısım için ayrıca ücret hesaplanmasını arar (Yarg. 9. HD., 18.02.2015, E. 2013/10538 K. 2015/7247). Belgeye dayanan talep ile yalnız tanığa dayanan talebin müzakere değeri aynı değildir.

Yıllık izin, hafta tatili ve genel tatil ücretleri

Yıllık ücretli izin süresi kıdeme göre on dört, yirmi veya yirmi altı gündür (m. 53). Sözleşme sona erdiğinde kullanılmayan izin, fesih tarihindeki ücretten alacağa dönüşür (m. 59); iznin kullandırıldığını işveren imzalı izin kaydıyla ispatlar. Hafta tatilinde çalışana tatil ücretine ek yüzde elli zamlı bir günlük ücret daha ödenir; toplam iki buçuk günlük ücrete karşılık gelir. Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışana her gün için ayrıca bir günlük ücret ödenir (m. 47). İspat işçiye aittir; tanık beyanına dayanan hesaplarda hakkaniyet indirimi uygulanır.

Ücret, prim ve ikramiye

Ücretin ödendiğini ispat yükü işverendedir; ücretin ve ücret eklerinin varlığını ise işçi ispatlar. Sigorta primini düşük göstermek için gerçek ücretin bordroda eksik yazılması yaygın bir uyuşmazlık kaynağıdır; Yargıtay bu hâlde işin niteliği, kıdem ve emsal ücret araştırmasıyla gerçek ücreti belirler. Ücret, prim ve ikramiye alacaklarında zamanaşımı beş yıldır (m. 32); gününde ödenmeyen ücret için mevduata uygulanan en yüksek faiz işler (m. 34).

İşçi ile işverenin aynı rakamdan farklı şeyler anlaması, işçilik alacağı müzakerelerinin en sık takıldığı noktadır. İşveren brüt maliyeti, işçi eline geçecek net tutarı düşünür. Anlaşma belgesinde tutarın brüt mü net mi olduğu ve kesintilerin nasıl uygulanacağı açıkça yazılmalıdır; aksi hâlde ödeme gününde yeni bir uyuşmazlık doğar. Aşağıdaki tablo, uzmanlık eğitimi kitabındaki kesinti ve faiz esaslarını kalem bazında özetler.

Tablo iki pratik sonuç doğurur. İlki, kıdem tazminatı yalnız damga vergisine tabi olduğundan brüt-net farkı küçük; ücret ve fazla çalışma kalemlerinde gelir vergisi ve prim kesintisiyle fark büyür — anlaşma tutarı kalemlere dağıtılırken bu fark hesaba katılmalıdır. İkincisi, faiz türü kaleme göre değişir: kıdem tazminatında temerrüt ihtarı gerekmeksizin fesih tarihinden mevduata uygulanan en yüksek faiz işlerken, ihbar ve izin ücretinde yasal faiz için işverenin temerrüde düşürülmesi gerekir. Toplu iş sözleşmesi alacaklarında en yüksek işletme kredisi faizi uygulanır (6356 sayılı Kanun m. 53); anlaşmada işlemiş faizin kapsama girip girmediği yazılmalıdır.

Uzmanlık eğitimi kitabı, ücretten kesilen vergi ve sigorta primlerinin tarafların serbestçe tasarruf edebileceği bir konu olmadığını hatırlatır; net tutarda anlaşılsa da işveren yasal kesintileri yapmak ve bildirimleri vermekle yükümlüdür. Anlaşma belgesinde kalem bazında brüt tutar, kesintiler ve net tutar birlikte gösterilmeli; mali müşavir desteği alınmalıdır.

Taraflar anlaştığında arabulucu, kapsamı taraflarca belirlenen bir anlaşma belgesi düzenler (HUAK m. 18/1). İş hukukunda bu belgenin niteliği sık karıştırılır: anlaşma belgesi bir ibraname veya makbuz değildir. HUAK m. 18/5 uyarınca anlaşılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz; belge, uyuşmazlığı maddi hukuk bakımından bütünüyle sona erdirir. Anlaşmaya rağmen aynı konuda açılan dava hukuki yarar yokluğundan usulden reddedilir.

TBK m. 420 ile karşılaştırma

6098 sayılı TBK m. 420, işçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesini sıkı şartlara bağlar: yazılı olma, fesihten en az bir ay geçmiş bulunması, alacak türü ve miktarının açıkça belirtilmesi ve ödemenin banka aracılığıyla yapılması. Bu unsurları taşımayan ibraname kesin hükümsüzdür; gerçek tutarı içermeyen belge yalnız içerdiği miktar için makbuz sayılır. Uzmanlık eğitimi kitabına göre arabuluculuk bir yargılama olmadığından anlaşma belgesi TBK m. 420'nin şartlarına tabi değildir; fesihten bir ay geçmeden düzenlenen belge de geçerlidir. Yine de banka üzerinden ödeme ve kalem kalem yazım, ispat ve vergi düzeni bakımından tavsiye edilir.

İlam niteliği, taksit ve icra

İşçi, işveren, her ikisinin avukatları ve arabulucu belgeyi birlikte imzalarsa belge şerh aranmaksızın ilam niteliğindedir; imzalar eksikse arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınır (m. 18/2). Her iki hâlde de belge ilamlı icraya konu edilir. Şerh usulü için anlaşma belgesi ve icra edilebilirlik şerhi yazısına bakılabilir.

İşçilik alacağı anlaşmalarında en yaygın düzenleme taksitli ödemedir. Belgede her taksitin tutarı, vadesi ve banka hesabı açıkça yazılır; uzmanlık eğitimi kitabındaki örnek belgeler de bu biçimi izler. Taksitlerden birinin ödenmemesi hâlinde kalan borcun muaccel olacağı ve gecikme faizine ilişkin kayıt, icrada ayrıca hesap yapılmasını önler. İşveren için uyuşmazlık kalemlerinin tek tek sayılması ve anlaşmanın tamamını kapsadığının yazılması önemlidir; kapsam dışı kalem için sonradan dava açılabilir.

• Tarafların ve arabulucunun kimlik, sicil ve adres bilgileri; işveren tüzel kişi ise ticaret sicil numarası ve yetkili temsilci
• Uyuşmazlık konusu kalemlerin tek tek sayılması: kıdem, ihbar, fazla çalışma, izin, ücret
• Her kalem için brüt tutar, yapılacak kesintiler ve ödenecek net tutar
• Ödeme tarihi veya taksit takvimi, banka hesabı (IBAN) ve gecikme hâlinde uygulanacak kural
• İşlemiş faizin kapsama dahil olup olmadığı
• Anlaşmanın sayılan kalemlere ilişkin uyuşmazlığı tümüyle sona erdirdiği kaydı
• Taraflar, avukatlar ve arabulucunun imzaları

Taraflar anlaşamazsa arabulucu anlaşamama son tutanağını düzenler. Davacı, tutanağın aslını veya onaylı örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır (HUAK m. 18/A-2); eklenmezse mahkeme bir haftalık kesin süre verir, süresinde sunulmazsa dava usulden reddedilir. Arabulucuya hiç başvurulmadan açılan dava, başka işlem yapılmaksızın dava şartı yokluğundan reddedilir. Yetkili mahkeme, 7036 sayılı Kanun m. 6 uyarınca davalının dava tarihindeki yerleşim yeri ya da işin yapıldığı yer iş mahkemesidir.

Arabuluculuk süresince zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (HUAK m. 18/A-15). Yıllık izin ücreti ile kıdem, ihbar, kötüniyet ve eşit davranmama tazminatlarında zamanaşımı beş yıldır (4857 sayılı İş Kanunu ek m. 3); ücret alacaklarında da süre beş yıldır (m. 32) ve alacağın muaccel olduğu tarihten işler.

Uzmanlık eğitimi kitabına göre arabulucu, maddi hukuktaki zamanaşımı sürelerini kendiliğinden dikkate almaz; tarafların zamanaşımına uğramış bir alacak üzerinde anlaşmalarına da engel yoktur. Bu görüş, zamanaşımının mahkemede ancak ileri sürülmesi hâlinde gözetilen bir def'i olmasıyla uyumludur: işveren def'ini masada ileri sürebilir, ancak arabulucu bu sebeple süreci sonlandırmaz.

Dava aşamasında arabuluculukta ileri sürülen öneriler, kabuller ve sırf süreç için hazırlanan belgeler delil olarak kullanılamaz (HUAK m. 5). Gizlilik yükümlülüğünün ihlali, zarar gören kişinin şikâyeti üzerine altı aya kadar hapis cezası gerektirir (m. 33). Bu güvence, tarafların masada gerçek rakamları konuşabilmesinin dayanağıdır.

İşveren için arabuluculuk çoğu zaman birden fazla dosyanın aynı anda yönetilmesi demektir. Toplu fesih, işyeri devri veya alt işveren değişikliğinde onlarca işçi kısa aralıklarla büroya başvurur; bu dosyalarda bordro sistemi, çalışma düzeni ve tanık çevresi ortaktır. Farklı çizgi izlemek maliyeti artırır ve anlaşılan dosyaları anlaşılmayanlara emsal kılar; bu yüzden tek hesap yöntemi, tek ödeme takvimi ve tek yetkili temsilci belirlemek yerinde olur.

2026 Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi seri uyuşmazlıkları ayrıca düzenler: taraflardan birinin aynı olduğu ve bir ay içinde başvurulan en az on uyuşmazlık seri uyuşmazlık sayılır. Bu dosyalarda anlaşma sağlanırsa arabulucu, anlaşma bedeline bakılmaksızın her dosya için 6.000 TL ücret isteyebilir (Tarife m. 7/4); ücret aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit paylaşılır.

Temsil ve yetki belgesi

İşveren toplantıya kanuni temsilcisi, avukatı veya yazılı belgeyle yetkilendirdiği çalışanı aracılığıyla katılabilir; yetkili çalışan son tutanağı imzalayabilir (7036 sayılı Kanun m. 3/18). Yetki belgesi noter onaylı veya adi yazılı olabilir; anlaşma yapma ve tutar taahhüt etme yetkisini açıkça içermelidir. Yetkisi yalnız görüşmeyle sınırlı temsilci masaya oturursa süreç ikinci toplantıya sarkar ve üç haftalık süre daralır. Pratik düzen: dosya bazında hesap tablosu, fesih ve bordro belgeleri, taksit modeli ve karar yetkili bir temsilci.

İşverenin işçiden talepleri de aynı yoldan geçer: bildirim süresine uymadan ayrılan işçiden ihbar tazminatı, eğitim gideri geri ödemesi, rekabet yasağı cezai şartı veya verilen zarar için dava açılmadan önce arabulucuya başvurulur; başvuru işçinin yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki büroya yapılır.

Dava şartı arabuluculukta ücret, 26 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2026 Yılı Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'ne göre belirlenir. İşçi-işveren uyuşmazlıklarında iki taraflı saatlik ücret 1.130 TL'dir. Ücretin kim tarafından ödeneceği sürecin sonucuna bağlıdır:

• Anlaşma hâlinde: ücret, Tarifenin ikinci kısmına göre anlaşılan tutar üzerinden oransal hesaplanır, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir (HUAK m. 18/A-12). Oranlar ilk 600.000 TL'de %6'dan başlayıp kademeli düşer: sonraki 960.000 TL %5, 1.560.000 TL %4, 3.120.000 TL %3, 9.360.000 TL %2, 12.480.000 TL %1,5, 24.960.000 TL %1, üstü %0,5. Ücret, bedele bakılmaksızın 9.000 TL'den az olamaz (Tarife m. 7/7).
• Anlaşamama, ulaşılamama veya iki saatten kısa görüşmede: iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir; aşan kısım taraflarca eşit karşılanır (HUAK m. 18/A-13). Ücret yargılama giderinden sayılır, davada haksız çıkana yüklenir.
• Seri uyuşmazlıkta anlaşma hâlinde: her dosya için 6.000 TL (Tarife m. 7/4).
• Masraf: arabulucu dava şartı sürecinde taraflardan masraf isteyemez (Tarife m. 2/4). Büronun zorunlu giderleri anlaşmada taraflarca, anlaşamamada ileride haksız çıkan taraftan alınmak üzere Bakanlık bütçesinden karşılanır.

Ücret sözleşmesi Tarifenin altında kararlaştırılamaz. Ücreti karşılayamayacak durumdaki taraf, büronun bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden adli yardım isteyebilir (HUAK m. 13/3). Anlaşma tutarına göre tahmini ücret için arabuluculuk ücreti hesaplama aracı kullanılabilir; işe iade talebinde ücretin hangi tutar üzerinden hesaplandığı işe iade yazısında açıklanmıştır.

ATAM İstanbul bağımsız bir tahkim ve arabuluculuk merkezidir; ihtiyari arabuluculuk, Med-Arb ve tahkim hizmeti verir. Dava şartı arabuluculuğu adliye büroları yürüttüğünden ATAM'ın işçilik alacaklarındaki rolü üç noktada somutlaşır:

1. Ön görüşme: 30 dakikalık ücretsiz ön görüşmede alacak kalemleri, belge durumu ve hangi yolun uygun olduğu değerlendirilir; talep listesi ve hesap tablosu büroya başvurudan önce bu aşamada düzenlenir.
2. Dava şartı sürecinde arabulucu seçimi: taraflar sicile kayıtlı bir arabulucu üzerinde anlaşmışsa büro o arabulucuyu görevlendirir (7036 sayılı Kanun m. 3/6). ATAM panelindeki iş hukuku uzmanı arabulucular, tarafların ortak tercihiyle bu yolla görevlendirilebilir.
3. İhtiyari süreç: dava şartı süreci anlaşmasız bittiğinde, iş kazası gibi kapsam dışı taleplerde ya da toplu ve seri dosyalarda taraflar ihtiyari arabuluculuk başvurusu ile ATAM Kuralları'na tabi bir süreç başlatabilir. Yasal azami süre yoktur; takvim taraflarca belirlenir, oturumlar fiziki veya çevrimiçi yürütülür.

İhtiyari süreçte de anlaşma belgesi HUAK m. 18'e tabidir: taraflar, avukatları ve arabulucu birlikte imzaladığında belge ilam niteliği kazanır. Süreç boyunca zamanaşımı HUAK m. 16 uyarınca durur. Dava şartı ile ihtiyari yol arasındaki farklar için arabuluculuk rehberinin ilgili bölümü incelenebilir.